Gniazda (budowane przez ptaki, ssaki, gady, owady, ryby) pełnią wiele ról:
- Rozmnażanie i pielęgnacja: bezpieczne miejsce na złożenie jaj / urodzenie młodych.
- Inkubacja: izolacja termiczna (pióra, mch, liście, wełna) – stała temperatura rozwoju embriónów.
- Wychowywanie potomstwa: schronienie, karmienie, obrona, nauka zachowań.
- Odpoczynek i nocleg (roosting): ptaki i ssaki nocujące w gniazdach/dziurach (sowy, dzięcioły, wiewiórki, nietoperze).
- Obrona terytorium: gniazdo jako centrum terytorium – sygnał dla konkurentów.
- Tryby towarzyskie i parowania: budowa gniazda przez samca (dzięcioły, wróble, orkiestrowce) = atrakcyjność dla samicy.
- Magazynowanie pożywienia: mrówki, pszczoły, chomiki, nornice – komory z zapasami.
- Przezimowanie (hibernacja/estywacja): specjalne gniazda zimowe (nory, jamy, kokony) z izolacją.
Forma gniazda ściśle skorelowana z ekologią gatunku.