Wstęp
Osły to zwierzęta stadne, ale – w przeciwieństwie do koni czy zebry – żyją w "terytorialnym systemie społecznym" (Sue M. McDonnell, Uniw. Pennsylvanii). Jeden samiec dominuje, by zapewnić prawo pokrycia samic, ale więcej niż jeden dojrzały samiec może żyć w terenie dominanta. Wedle Donkey Sanctuary Bonaire, dzikie osły zakładają terytoria ok. 23 km² (9 mil²). W tym obszarze dominujący samiec toleruje innych dojrzałych samców. Dlatego samce (kozioły) muszą potwierdzać dominację, by kwalifikować się do pokrycia samic.
Dynamika stada
Zależy od środowiska. W bogatym (San Diego Zoo Library): stada ściślejsze, statyczne – dominujący samiec, kilka samic z młodymi, kilka samców podrzędnych. W pustynnych (McDonnell): samice z młodymi wędrują między terytoriami. Czasem grupy samic lub podrzędnych samców. W padzie (estrus) samice pokrywane przez dominanta terytorialnego.
Ustalanie terytorium
Samce oznaczają terytorium dwoma sposobami: kotenie i ryczenie (braying). Badają koczenie samic i zakrywają mojem – sygnał dla innych samców: te samice moje. Jeśli dominujący spotka podrzędnego na swoim terenie: stoi wyprostowany, uszy do przodu. Jeśli podrzędny zbliży się do samic w padzie – dominujący go goni.
Dominujący toleruje podrzędnych i angażuje ich w obronę granic. Choć może dopuścić ich do pokrycia, McDonnell podkreśla: podrzędni nie mają dostępu do samic przed dominantem.
Zarządzanie zasobami
W pustyniach (zasoby ograniczone) osły bardziej agresywne. Dominujący kontroluje wodę i pastwiska – ekskluzywny dostęp dla swoich samic. Pozwala samicom podchodzić do jedzenia/wody, ale broni przed podrzędnymi samcami.
Nawet domowe osły agresywne przy karmieniu. Badanie (Journal of Applied Animal Behaviour Science): w grupowym karmieniu 90% nekastrowanych samców i 60% samic kopnie inne by ziarniać dostęp do jedzenia. Kopnięcie = dominacja u samców; u samic zależy od ciąży/laktacji/braku.
Pokrywanie
Dominujący trzyma grupę samic w padzie blisko siebie, rycząc z konkretnego miejsca odpoczynku. Podczas pokrywania: wybiera ulubione miejsce odpoczynku, wokół którego skupiają się samice w padzie. Naprzemiennie: odpoczynek, ryczenie, interakcje (wąchanie, dotykanie nosami, gryzienie). W tym czasie nie toleruje podrzędnych samców blisko miejsca odpoczynku ani samic w padzie.
Miejsce odpoczynku = sanktuarium. Żaden inny osiół (samiec ani samica) nie może tam wejść. Jeśli samice zbliżą się za bardzo – groźna postawa (uszy do przodu) lub goni je.
Dominacja międzygatunkowa
W przeciwieństwie do koni, osły nie uciekają przed drapieżnikami (za wolne). Kompensują: stają twarzą w twarz z drapieżnikiem, tym samym językiem ciała co w stadzie. Szczególnie agresywne do psów. Farmerzy wstawiają osła do stad owiec, kóz, bydła – ochrona przed kojotami, psami dzikimi, dużymi drapieżnikami. Osioł rzczy, by ostrzec stadko, staje naprzeciwko i goni drapieżnika, reszta ucieka. Jeśli drapieżnik upiera się – osioł kopie, gryzie, nażera, zgnieca.