Rozwój organizmu z niezasianego komórki jajowej nazywa się partenogenezą (gr. parthenos – panna, genesis – powstawanie). To forma rozmnażania bezpłciowego, w której potomstwo powstaje bez udziału plemników. Występuje naturalnie u roślin, bezkręgowców, ryb, płazów, gadów i ptaków, a można ją też indukować sztucznie w laboratorium.
Mechanizm genetyczny: potomstwo dziedziczy cały materiał genetyczny od jednego rodzica (matki), co czyni je jej klonami (z wyjątkiem ewentualnych mutacji). W zależności od mechanizmu cytogenetycznego, organizmy mogą być całkowicie homozgotyczne lub zachować pewną heterozygotyczność.
Przykłady w przyrodzie:
- Pszczoły i osa: niezasiane jaja → truchle (samce), zasiane → robotnice i matki.
- Wodnice (Daphnia): partenogeneza cykliczna – w sprzyjających warunkach samice produkują same samice, przy stresie – męskie formy do reprodukcji płciowej.
- Jaszczurka komodo (Varanus komodoensis): zdolna do partenogenezy w niewoli.
- Rośliny: mniszek lekarski, paprocie, niektóre trawy, owocówki.
- Gryzońy: pojedyncze przypadki u chomików i myszy (sztucznie).
Ewolucyjne konsekwencje: partenogeneza pozwala na szybką kolonizację nowych siedlisk bez partnera, ale zmniejsza różnorodność genetyczną, co zwiększa wrażliwość na choroby i zmiany środowiska. Badania nad nią pomagają zrozumieć ewolucję płci i mechanizmy reprogramowania genomu.