Amoniak (NH₃) to związek azotu i wodoru. W temperaturze pokojowej gaz, ale dzięki wiązaniom wodorowym doskonale rozpuszcza się w wodzie. W naturze powstaje od bakterii azotowiązujących (N₂ → forma przyswajalna dla roślin) i jest wydalany przez ryby i inne zwierzęta. Amoniak w wodzie jest toksyczny dla ryb nawet w niskich stężeniach, a wyżej – też dla ludzi.
Funkcja w przyrodzie
Białka i kwasy nukleinowe (DNA) to ważne cząsteczki z azotem. Przy ich rozpadsie uwalnia się amoniak jako toksyczny produkt. U ssaków amoniak przekształca się w bezpieczniejszy mocznik, wydalany z moczem. Ryby wydalają amoniak bez przekształcania. Niektóre bakterie wiązują azot atmosferyczny tworząc amoniak; inne rozkładające martwą materię organiczną uwalniają go. Inne bakterie w glebie zamieniają amoniak w azotany(III) i (V), kluczowe dla roślin – i całego życia na lądzie.
Wpływ na ryby
Amoniak jest silnie toksyczny nawet przy bardzo niskich stężeniach: 0,2–0,5 ppm (części na milion) zabija niektóre gatunki akwarystyczne. Dokładny poziom śmiertelny zależy od temperatury i pH wody. Biorąc pod uwagę zagrożenie, ogólna zasada: amoniaku nie powinno być wykrywalnego. Jeśli zestaw testowy wykrywa amoniak – poziom jest za wysoki.
Wpływ na ludzi
Ludzie mniej wrażliwi na amoniak w wodzie pitnej; w naturalnych źródłach stężenia są niskie. Według WHO w wodach gruntowych zazwyczaj <0,2 mg/l. Oregon Department of Human Services: długotrwałe spożycie >1 mg/l może uszkodzić narządy. National Academy of Sciences zaleca normę ≤0,5 mg/l dla wody pitnej.
Profilaktyka/rozwiązanie dla ludzi
Niestety amoniak trudno usunąć z wody pitnej: osmowa odwrotna, destylacja, wymiana jonów – drogie. Dezynfekcja chloraminami podnosi amoniak. Znaczący amoniak w wodzie pitnej może wskazywać na zanieczyszczenie ściekami, nawozami, odpadami zwierzęcymi – w czystej wodzie rzadki. Jeśli źródło zanieczyszczone – najprostsze: znaleźć inne źródło.
Profilaktyka/rozwiązanie dla ryb
Częste przyczyny gromadzenia amoniaku w akwarium: za dużo leków, za mały filtr, błędne czyszczenie filtra. Woda kranowa z chloraminami też może być źródłem. Ważne: usuwanie martwej materii, regularne czyszczenie filtra, monitoring testowym zestawem (dostępnym w sklepach zoologicznych).