Śródkowe (Cnidaria) – meduzy, koralowce, aktynie, hidry – nie mają organów oddechowych (płuc, skrzydeł). Ich wymiana gazowa opiera się na prostej, ale skutecznej fizyce: dyfuzji.
1. Dyfuzja przez powierzchnię ciała
Ciała śródkowe są cienkie, dwuwarstwowe (ektoderm, entoderm) z mesogleą między nimi. Duży stosunek powierzchni do objętości (SA:V) pozwala tlenowi (O₂) dyfundować do wnętrza, a dwutlenkowi węgrowi (CO₂) – na zewnątrz, prosto przez ściany ciała.
2. Jamy żołądkowo-odwrotne (gastrovascular cavity)
Centralna jamka służy jednocześnie trawieniu i cyrkulacji. Jej ściany (gastroderm) są w kontakcie z wodą wlotową (przez usta) – to drugie pole wymiany gazowej. Ruchy skurczowe jamki pomieszają wodę, odświeżając kontakt.
3. Mezoglea i kanały
Żelatynowa mezoglea zawiera mikroskopijne kanałki, które ułatwiają cyrkulację wody i dyfuzję gazów w grubszych okazach (np. wielkie meduzy, aktynie).
4. Rzęski i ruchy mięśniowe
Rzęski na komórkach ectodermu/entodermu biją, tworząc prąd wody przy powierzchni ciała – przyprowadza tlen, odprowadza CO₂. Pulsowanie meduz, skurcze aktynii – też pomieszają wodę.
Dlaczego to im wystarcza?
Śródkowe mają bardzo niski metabolizm bazalny (poikilotermiczne, proste tkanki, brak układu krwionośnego). Zapotrzebowanie na O₂ jest minimalne – dyfuzja + prosta cyrkulacja w pełni zaspokaja.
To elegantny przykład „wystarczająco dobrego” rozwiązania ewolucyjnego.